Maria Król

Konwencja ONZ i ICF

Obowiązująca w Polsce Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych wskazuje na wyraźny odwrót od dominacji medycznego podejścia do niepełnosprawności, promując jej biopsychospołeczny model. W tym ujęciu niepełnosprawność jest efektem interakcji między osobami z dysfunkcjami, a barierami środowiskowymi, w tym wynikającymi z postaw ludzkich, które utrudniają tym osobom pełny i skuteczny udział w życiu społeczeństwa, na zasadzie równości z innymi osobami. W ciągu ostatnich dwudziestu lat, w Europie, wskutek zmian politycznych, gospodarczych i technologicznych oraz zmian w dziedzinie kultury, nastąpił wzrost społecznych nadziei i oczekiwań wśród osób z niepełnosprawnością. W wielu krajach przestano traktować osobę z niepełnosprawnością wyłącznie jak pacjenta lub podopiecznego, zależnego od służb medycznych i socjalnych, nieuczestniczącego w życiu społecznym, a zaczęto widzieć w niej osobę z pełnią praw obywatelskich.

Zmiana sposobu traktowania osób z niepełnosprawnością znalazła wyraz w Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych. Została ona przyjęta wraz z Protokołem fakultatywnym 13 grudnia 2006 roku na sześćdziesiątej pierwszej sesji Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych (rezolucja nr 61/106) i ratyfikowana przez Polskę 6 września 2012 roku.

Konwencja ONZ jest pierwszym włączonym do polskiego systemu prawnego międzynarodowym aktem prawnym, który odnosi się kompleksowo do osób z niepełnosprawnością. Ma ona przyczynić się do poprawy ich sytuacji poprzez umożliwienie im rzeczywistego korzystania ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności, na równi z innymi osobami. Jeśli spojrzymy na rehabilitację osób z niepełnosprawnością, jako co najmniej na „zespół działań, w szczególności organizacyjnych, leczniczych, psychologicznych, technicznych, szkoleniowych, edukacyjnych i społecznych zmierzających do osiągnięcia, przy aktywnym udziale tych osób, możliwie najwyższego poziomu ich funkcjonowania, jakości życia i integracji społecznej”, to Konwencja wskaże nam całe spektrum dziedzin, w których Państwo musi uwzględnić wymiar niepełnosprawności i podjąć aktywne działania, aby wyrównywać szanse wszystkich obywateli. Mimo, że Konwencja stała się obowiązującym aktem prawnym, brakuje szerokiej społecznej dyskusji na jej temat i informacji o strategii jej wdrażania. Konwencja ONZ jest odzwierciedleniem w praktyce konsekwencji przyjęcia i stosowania biopsychospołecznego modelu niepełnosprawności, szczegółowo rozwiniętego w Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (określanej skrótem „ICF” – od International Classification of Functioning” – Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania). Definicja niepełnosprawności w Konwencji wywodzi się z ICF i opiera się na wynikach prac dotyczących stosowania tej klasyfikacji do pomiaru funkcjonowania, niepełnosprawności i zdrowia.

ICF jest wielozadaniową klasyfikacją, która stanowi uniwersalny język i może być stosowana jako narzędzie statystyczne, badawcze, kliniczne, polityki społecznej i edukacyjne. W uniwersalnym języku alfanumerycznych kodów, ICF może opisywać profil funkcjonowania człowieka (także osoby z niepełnosprawnością) w środowisku wraz ze wskazaniem barier lub braku ułatwień, które ograniczają jego uczestnictwo w życiu społecznym. Ta swego rodzaju diagnoza to pierwszy krok do zastosowania adekwatnej rehabilitacji i eliminacji rozpoznanych barier lub zastosowania ułatwień w środowisku. Przyjęcie sposobu myślenia o niepełnosprawności jako zjawisku biopsychospołecznym szczegółowo zdefiniowanym w ICF i ICF-CY (wersja dla dzieci i młodzieży) oraz obowiązek przestrzegania przepisów Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, stawia przed polityką społeczną w Polsce poważne wyzwania. Oba dokumenty, podkreślając społeczną odpowiedzialność w zakresie wyrównania szans osobom z niepełnosprawnością, wskazują konieczny, szeroki, wielkoobszarowy zakres tych działań, zwłaszcza w obszarze wszechstronnej rehabilitacji. Jednym z ważniejszych jest standaryzacja ocen/orzekania o funkcjonowaniu osób z niepełnosprawnością z wykorzystaniem ICF i instrumentów pomiaru powiązanych z ICF oraz jej zastosowanie w polskim systemie orzeczniczym. Rozpowszechnianie ICF i przyjęcie jej jako obowiązujących ram standaryzacji we wszystkich sektorach zajmujących się osobami z niepełnosprawnością wydaje się być warunkiem koniecznym do przeprowadzenia zmian polityki społecznej i realnego wdrożenia zaleceń w dziedzinie praw człowieka, w tym przepisów Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych.


Maria Król